Egoist okur

Kur’an, İbn-ül Arabi ve Dante

Dante Alighieri’nin, Cehennem`de başlayan, arada kalmışlığın mekanı Araf`ta devam eden ve nihayet günahsızların huzur bulduğu Cennet`te son bulan düşsel yolculuğunu anlattığı “İlahi Komedya”, tüm bir Batı kültürünün esin kaynağı olmayı sürdürüyor. Dan Brown’un Cehennem’inden sonra Dante adını daha da sık duymaya başladık. Lakin merak etmek en tabii hakkımız: Bunca yazar, ressam, tiyatrocu, sinemacı Dante’nin etkisi altındayken onun ilham kaynağı neydi acaba?

Bu konuda yayınlanmış birçok kitap var aslında ama ben birkaç yıl önce İtalyan Kültür Merkezi’nin açtığı Dante ve İlahi Komedya kursuna devam ederken o kitaplardakinden çok daha fazla ayrıntıyı öğrenmiştim. Mesela İtalyan edebiyatının bu büyük şairiyle İslamiyet arasındaki ilişkiyi öğrenmek üzerimde adeta bomba etkisi yaratmıştı. İlahi Komedya’nın ilhamını içerik açısından İbn-ül Arabi’den, kurgu açısındansa İslam’ın kutsal kitabı Kur’an’dan aldığını öğrenince eminim siz de çok şaşıracaksınız.

Gülenay Börekçi

dante ilahi komedya dan brown egoistokur

Kur’an, İbn-ül Arabi ve Dante

Birkaç yıl önce ağzından girip burnundan çıkarak arkadaşım Rose’u İtalyan Kültür Merkezi’ne götürmüştüm.

Hayatta denemediğim bir şey kalmayacak ya; bu sefer Batı edebiyatının zirvesi ‘İlahi Komedya’nın şifrelerini çözmeye merak salmıştım. Yani İlahi Komedya Kursu’na gidecektik…

İtalyan şair Dante Alighieri’nin bir vecd anında kendini antik çağda yaşamış olan meslektaşı Vergilius’un düşsel rehberliğinde Cehennem’de bulmasıyla başlayan, belirsizliğin, alacakaranlığın mekanı Araf’ta süren ve nihayet günahsızların huzur bulduğu Cennet’te son bulan yolculuğunu anlattığı görkemli yapıtından söz ediyorum…

Benden daha sakin biri olan ve kolay gaza gelmeyen Rose doğrusu pek gönüllü görünmüyordu. “Yaz sıcağında bunca eziyeti çekmeye değer mi? Hem aylarca defter kitap taşıyacağımıza, ‘İlahi Komedya’yı kitapçıdan alıp okusak daha iyi olmaz mı?” diye sordu zaten.

Halbuki Dante’yi doğru okumak önemliydi. ‘Se7en’ filminde John Doe, yani Kevin Spacey, ‘İlahi Komedya’yı yanlış yorumladığı için işlememiş miydi bütün o cinayetleri?

Beatrice hikayesi tamamen palavraydı

Şaka bir yana, o kadar dil döktüm ki, biricik arkadaşım sonunda pes etti. Böylece biz de dünyanın en şahane hocalarından biriyle tanışmış olduk. İtalyan Dili ve Edebiyatı’ndan Dr. Ümit Gürol enerjikti, neşeliydi, en ağır konuları bile tatlı dille anlatıyordu. Seminerlerin neredeyse eğlenceli geçmesi tamamen onun sayesindeydi. (Kursun bitiminden kısa bir süre sonra kaybettiğimiz Ümit Gürol’u bir kez daha rahmetle anıyorum.)

Ümit Hoca’ya göre, kimi aklıevvellerin ‘fazla uhrevi’ bularak küçümsediği ‘İlahi Komedya’da Dante, bugünkü Avrupa Birliği’nin temellerini oluşturan laik görüşlerini ifade ediyordu. Başka şeyler de vardı. Mesela eserini Beatrice adlı genç kadın için yazdığı külliyen palavraydı. Beatrice’yi hayatında sadece bir kez o da dokuz yaşındayken görmüştü. Bu aşk, engizisyondan paçayı kurtarmak için yararlandığı bir palavraydı. Kitabını, Tarikat Şövalyeleri ve gezgin halk ozanlarından öğrendiği ezoterik söylemler ve şifreleme yöntemleriyle yazmış, böylece şahsi fikirlerini işkence ve idam tehditlerini savuşturarak dile getirebilmişti. ‘Komedya’, sansürü oyun oynayarak etkisiz hale getiren bir yazarın göz kamaştırıcı başarısıydı.

Aşk’a Sadıklar ve Dante’nin şifreleri

Benim için en enteresan dersteyse Aşk’a Sadıklar’ı ele almıştık.

‘Aşk’a Sadıklar’, Doğuyla sadece ticari değil entelektüel alışverişin de sürdüğü ve İslam felsefesinin temel yapıtlarının Latinceye arka arkaya tercüme edildiği istilacı Ortaçağ Avrupa’sının o dönem keşfettiği İbn-ül Arabi’nin fikirlerinden etkilenenlerin oluşturduğu bir tarikattı.

Bildiğimiz kadın-erkek münasebetinden başka ve daha büyük bir şeye işaret eden aşk, tarikat üyelerinin Kilise’nin gazabından kurtulmak için oluşturduğu şifreli dilin bir parçasıydı. Nizam adlı bir kadına aşkını anlatır gibi görünen ama aslında Tanrı’yla bütünleşmekten söz eden İbn’ül Arabi gibi Dante de esas meselesini anlatmak için Beatrice imgesinden yararlanmıştı.

Dante, ‘öteki tarafa yolculuk’ kavramına da ilk kez yine Latincesinden okuduğu İslami bir metinde rastlamıştı. Hz. Muhammed’in ‘gece yolculuğu’ ve ‘göğün 7. katına yükselişi’ olan Miraç, Dante’nin ‘İlahi Komedya’da kurduğu yapıya ilham vermişti.

Dante Gazali’yi ve İbn’ül Arabi’yi okumuş…

Ümit Hoca, “Batı bunları Kilise korkusuyla çok uzun süre konuşmadı, konuşamadı” diye anlatmıştı. Ta ki 1921’de Miguel Asin Palacios adlı bir araştırmacının Dante ve İslam üzerine ‘devrimci’ denebilecek kitabı çıkana kadar… ‘İlahi Komedya’yı tam 600 yıl görmezden gelen hatta ‘zararlı’ ilan eden Vatikan aniden, belki de İslam’a kaptırmamak adına, Dante’yi sahiplenmeye karar verdi.

Palacios’un kitabı bizde Okuyan Us Yayınları tarafından ‘Dante ve İslam’ adıyla yayınlandı. Kitabın sonunda felsefeci ve sosyolog Hilmi Ziya Ülken’in 1947 tarihli bir yazısı yer alıyor. Palacios ve Ülken aynı fikirdeler: Dante sadece İbn’ül Arabi’yi değil, Gazali’yi de hatmetmişti. Kur’an’dan etkilenmesiyse apaçık ortadaydı…

Palacios bunu şöyle anlatıyor…

“Kur’an’ a göre Hz. Muhammed için Miraç, geceleyin derin bir uykudan sonra başlıyor. Bir Kurt ve bir aslan Peygamber’in yolunu kesiyorlar. Tıpkı İlahi Komedya’da Dante’nin de yolunu bir panter, bir aslan ve bir dişi kurtun kesmesi gibi. (…) Hz. Muhammed dikenli bir bahçede cinlerin şairi Khaita’or’a rastlıyor, Dante ise karanlık bir ormanda pagan şair Virgilius’a. (…) Yolculuğun devamında Hz. Muhammed’e Cebrail, Dante’ye ise simgesel aşkı Beatrice eşlik ediyor ve her ikisi de yola bu yeni rehberleriyle devam ediyorlar.”

Dante’nin Cennet’i ve Cehennem’i

Cehennem Dante’nin İlahi Komedya’sında tıpkı Kur’an’daki gibi tasvir ediliyor.

Size şaşırtıcı gelebilir ama alevler, katran kazanları, kıyılarında mezarları bulunan ateş okyanusları, kulağı sağır eden gökgürültüleri İslamiyetten önceki Cehennem tasvirlerinde hiç yok. Üstelik Kur’an’da da, İlahi Komedya’da da Cehennem’in mimari yapısı aynı; helezonik dönüşler, aşağı doğru inildikçe değişen katlar, her günah biçiminin başka bir katta cezalandırılması… Tek fark sonsuz susuzluk cezasının Kur’an’da sarhoşlara, İlahi Komedya’da ise kalpazanlara verilmesi.

Aynı şekilde İlahi Komedya’da Cennet de, Hıristiyan kaynaklarından çok farklı olan ve ilk kez Kur’an’da tasvir edilmiş bir mimariyle yer alıyor.

İki yolculuğun safhaları da hemen hemen aynı. Tanrı’ya yaklaştıkça her iki seyyahın da gözleri kamaşıyor. Ellerini gözlerine götürüyorlar, kör olduklarını sanarak… Rehberleri Cebrail ve Beatrice her menzilde onlar için Tanrı’ya dua ve niyaz ediyorlar. Kur’an’da Cebrail sonunda rehberlikten çekiliyor, Hz. Muhammed bir nur topu aracılığıyla Allah’ın huzuruna yaklaşıyor. İlahi Komedya’da ise Beatrice yerini Aziz Bernard’a bırakıyor ve Dante Tanrı’ya kavuşuyor.

Gülenay Börekçi

Leave a Reply

  Subscribe  
Notify of