Mizah duygusunu yitiren bir dünyada Milan Kundera

Bir yazar düşünün; daha 40 yaşına gelmeden Nazilerin, ülkesini işgal ettiğine, aynı toprakların birkaç yıl sonra Stalinizme teslim olduğuna, Prag Baharı’yla gelen özgürleşmeye ve ardından bastıran yoğun Sovyet zorbalığına şahit olsun, dahası bunların hepsini romanlarında anlatsın…

Kundera’nın ruh ve beden, hafıza ve unutuş, çıplaklık ve hazımsızlık, uçma arzusu ve zemini terk edememe, aşkın siyaseti ve ihanetin siyaseti gibi temaların dikkat çektiği kitaplarının belirgin özelliği, kurmacayı denemeyle ve felsefi düşünceyle iç içe geçirmeleri, yüksek dozda mizah, politika, psikoloji, tarih, felsefe ve seks içermeleriydi.

Kundera’dan gülmeyi unutmuş bir yüzyılın insanlarına
Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ni satın almak için

Biçime bağlılığı zaman zaman takıntı seviyesine ulaşıyordu. Bir keresinde editör, kullandığı iki nokta üst üste’leri nokta olarak değiştirildiği için yayıneviyle sözleşmesini iptal etmişti.

Mizah duygusunu yitiren bir dünyada Milan Kundera

Kundera, ilk romanı Şaka’da sevgilisine gönderdiği kartpostaldaki politik espriler yüzünden cezalandırılan genç bir komünisti anlatıyordu. Ludvik’in cezası, üniversiteden atılmak, Parti’den ihraç edilmek ve askerliğini yaptığı ceza birliğinde madenlerde çalıştırılmak olmuştu.

En ünlü romanı olan Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği ise, Praglı genç cerrah Tomas ile karısı Tereza’nın, sevgilisi Sabina’nın ve Sabina’nın sevgilisi Franz’ın hayatlarını, daha doğrusu Sovyetler Birliği’nin Çekoslovakya’yı işgali öncesinde, sırasında ve sonrasında yaşadıklarını anlatıyordu. (Kundera, iki kadın yahut başka bir ifadeyle iki hayat arasında kalan Tomas’ı, küçük odasının penceresinden dışarıya bakarken bir yandan da sorumlulukları ve özgürlük arzusu arasındaki o bıçak sırtı dengeyi tutturmaya çalışan ve işler ters giderse hangi yöne atlayacağını düşünen bir erkeği hayal ederek yazdığını söylemişti sonradan.)

Ruh ve beden, hafıza ve unutuş, çıplaklık ve hazımsızlık, uçma arzusu ve zemini terk edememe, aşkın siyaseti ve ihanetin siyaseti gibi temaların dikkat çektiği kitaplarının belirgin özelliği, kurmacayı denemeyle ve felsefi düşünceyle iç içe geçirmeleri, yüksek dozda mizah, politika, psikoloji, tarih, felsefe ve seks içermeleriydi.

Laurence Sterne ve Rabelais hayranıydı. Rabelais ve onun gibi eski romancılarda ona heyecan verici gelen şey, “kendilerini büyüleyen şeyler hakkında yazmaları ve büyü bittiğinde durabilmeleriydi.”

Kendisi de bildiğimiz kadarıyla durabilenlerden olmuştu.

Kitsch olarak ideolojiler

On romanın ve çeşitli denemeler, oyunlar ve şiirlerin yazarı Milan Kundera, 1929’da Brno’da doğdu. Gençliğinde komünizm taraftarıydı ama ilerleyen yıllarda sosyalizmi demokratikleştirmeyi, sansürü gevşetmeyi ve özgürlükleri genişletmeyi amaçlayan Prag Baharı’nı destekledi. Bu, yalnızca tabandan yükselen bir hareket değildi; Alexander Dubček yönetimindeki reformcu komünistlerin girişimleriyle toplumsal taleplerin buluştuğu bir süreçti.

O dönem sanatsal anlamda çok verimli bir dönemdi; genç entelektüeller harıl harıl yazıyor, çiziyor, müzik ve film üretiyordu.

Filizlenme kısa sürdü çünkü Sovyetler Birliği, Çekoslovakya’daki siyasal reformları ve bunların diğer Doğu Bloku ülkelerine yayılma ihtimalini bir tehdit olarak algıladı. 20-21 Ağustos 1968 gecesi Sovyetler Birliği öncülüğündeki Varşova Paktı birliklerinin ülkeyi işgal etmesiyle rüya bitti, kâbus başladı. İşgali izleyen “normalleşme” döneminde tasfiyeler, yayın yasakları ve siyasal baskı, pek çok insanı susmaya ya da ülkesini terk etmeye zorladı.

Şaka işgalden önce, 1967’de yayımlanmıştı. Stalinist dönemin baskısını ve insan hayatını altüst eden ideolojik kesinlikleri sert bir ironiyle anlatan roman, ülkesinde başarı kazandı, 1968’deki Fransızca yayımıyla da uluslararası alanda tanındı. İşgal sonrasındaki baskı dönemindeyse Kundera Prag Sahne Sanatları Akademisi’nin Sinema ve Televizyon Fakültesi’ndeki öğretim görevini kaybetti, kitapları yasaklandı. Hayatını kazanabileceği bir iş bulması giderek zorlaşıyordu. Tıpkı kahramanı Tomas gibi o da gündelik işler yapmaya başladı hatta bir dönem takma bir adla bir dergide burç yorumları bile yazdı.

1970’lerde iktidar muhalifi entelektüeller Çekoslovakya’yı terk etmeye, Batı’ya göç etmeye “teşvik edildi”. Kundera da 1975’te Fransa’ya gitti; önce ders vereceği Rennes’e, daha sonra Paris’e yerleşti ve hayatının geri kalanını Fransa’da geçirdi. İlk romanlarında Çekoslovakya belirleyici bir yer tutsa da sonraki eserlerinin dünyası Fransa’ya da açıldı. Ülkesini zaman zaman ziyaret etti, fakat oraya yeniden yerleşmedi.

Romanlarında bireyin özgürlüğünü savundu; totaliter iktidarlarla kitsch arasındaki bağı araştırdı. Ancak kitsch’i yalnızca kötü ya da özgün olmayan sanat anlamında kullanmıyordu. Onun için kitsch, varoluşun rahatsız edici yanlarını dışarıda bırakan, çelişkileri örten ve herkesin aynı duyguyu paylaşmasını isteyen bir dünya tasavvuruydu. (Hatırlayalım; siyasal kitsch’in farklı ideolojilerdeki görünümlerini ve tek bir hareketin iktidarı bütünüyle ele geçirmesi meselesini ele alan “totaliter kitsch tartışması”, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’nin en dikkat çekici bölümlerindendir.)

Aslen besteciydi, bu alandaki eğitiminden edebiyatta da yararlandı. Romanları çoğunlukla müzik eserlerinde adagio, allegro, prestissimo vb. karşılık gelen yedişer bölümden oluşuyordu.

Kundera’yı küçümsemenin dayanılmaz hafifliği

Gelelim esas merak ettiğim şeye… Bize özgü bir durum sanıyordum, meğer değilmiş. Geçen hafta ölen Milan Kundera’nın şöhretinin hatta belki saygınlığının ne kadar azaldığını ben yeni fark ettim. Şimdi ölümünden sonra yazılanlar fazlasıyla mutedil hatta şefkatli olabilir fakat açıkçası önceki 30 yılda hakkında epey ağır eleştiriler yayımlandı. Çok sevdiğim Ölümsüzlük’ten Yavaşlık’a, oradan son kitabı Kayıtsızlık Şenliği’ne uzanan dönemde, özellikle geç dönem romanlarına yönelik hoşnutsuzluk belirginleşti. Kayıtsızlık Şenliği sessizlikle karşılanmadı, hakkında hem sert hem de olumlu eleştiriler yazıldı. Ama benim çevremde yarattığı duygu, tam da adının vadettiği gibi kesif bir kayıtsızlıktı. (“Abi çok kötü ya, adam bitmiş resmen,” diyeni de duydum buralarda.)

Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği üzerine Italo Calvino’nun yazdığı türden, romanın nasıl işlediğini anlamaya çalışan değerlendirmelerden bahsetmiyorum; onlar mutlaka okunması gereken önemli yazılar. Fakat sonraki yıllarda Kundera hakkında çıkan bazı yazılar açıkçası biraz “Kill your idols” tadında geliyor bana.

Mesela “Çağımızda Kundera’nın bir ehemmiyeti kaldı mı?” diye soruyor bir eleştirmen. Bir başkası, onun yaydığı “huzursuzluk dalgaları”ndan ve kadın-erkek ilişkilerini acımasızca tahlil ederkenki “sorunlu cinsel politikaları”dan bahsediyor. Bir üçüncüsü romanlarındaki ezici “erkekmerkezciliğe”, her şeyi bilen erkek sesine tahammül edemediğini yazıyor. Romanlarında cinselliğin tecavüz ya da şiddetle eş tutulduğu suçlamasını yönelten feminist eleştirmenler kendisine baştan beri ısınamamışlardı ama #MeToo hareketinden sonra aradaki buzlar iyice hissedilir hale geldi, dolayısıyla şimdilerde edebiyatta cinselliğin modasının sarsıcı bir şekilde geçtiği, Kundera’nın da tam bu yüzden demode yazarlar kategorisinde sayılması gerektiği söyleniyor. Falanca eleştirmen onun romanlarını “ergen işi” buluyor, filanca eleştirmen “pozcu” diyor. “Bir solukta bitirdiğim romanları gençliğimde beni olağanüstü heyecanlandırırdı, bugünse onları okumak bana gereksiz bir zahmeti göze almak gibi geliyor, üç beş cevher kırıntısı bulmak için günlerce toprağı kazmak gibi,” diye yazan bile var. Noktayı New York Times yazarı koyuyor ve “Kendini bize anlatmakla mükellef hissettiği şeylerin sanki artık pek önemi kalmadı; dünya onun zihnini sürekli meşgul eden endişelerin çok ötesine geçti,” diyor.

Gözden düşmesinde bir zamanlar Çek gizli polisiyle iş birliği yaptığına dair iddiaların ortaya atılmasının etkili olabileceği de bir olasılık tabii. Hiçbir zaman saf ahlakın temsilcisi olmaya soyunmayan Kundera bu suçlamaları reddetmişti gerçi ama Ayrılık Valsi’nin Jakub’una söylettiği “Tarih insanları ara sıra kimsenin karşı koyamayacağı baskılara ve tuzaklara maruz bırakır,” cümlesiyle de belki bir açık kapı bırakmıştı.

“Allende’nin öldürülmesi, Bohemya’nın Ruslarca işgalinin anısını çabucak sildi, Bangladeş’teki kanlı toplu kırım, Allende’yi unutturdu, Sina göllerindeki gürültülü savaş, Bangladeş’in sızlanmalarını bastırdı, Kamboçya’daki toplu kırım, Sina’yı unutturdu ve böylece ve böylece her şeyin, herkes tarafından tümüyle unutulmasına kadar olaylar sürüp gitti.”

“İşler hiç de sandığın kadar basit değil!”

Sebep ne olursa olsun Milan Kundera’nın bir dönem edebiyat tartışmalarında tuttuğu merkezi yeri artık aynı ölçüde korumadığı izlenimine kapılıyorum doğrusu. Bunun gerçekten daha az okunmak anlamına gelip gelmediğini söylemek içinse satış ve okur verilerine bakmak gerekir. Oysa 1980’lerde benim çevremde herkes Şaka’yı, Yaşam Başka Yerde’yi, Gülüşün ve Unutuşun Kitabı’nı, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ni okuyor ve hep bu kitapları konuşuyordu. Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği hakkında bir makale yayımlanmayan gün yok gibiydi. Tamam, Türkiye’de ona sert biçimde karşı çıkanların da bulunduğunu, Yalçın Küçük’ün onun edebiyatı hakkında zehir zemberek bir kitap yazdığını hatırlayalım ama bunlar da etrafındaki tartışmanın canlılığını gösteriyordu.

Kundera sevenler olarak “Ne değişti?” diye sorgulamak kuşkusuz hakkımız.

Bence en doğru cevabı Amerikalı bir gazeteci olan Robin Ashenden veriyor. Günümüzde her geçen gün çoktan geride kaldığı düşünülen Sovyet baskısına daha da benzeyen bir hoşgörüsüzlüğe şahit olduğumuzdan dem vuran Ashenden’e göre Kundera daha ilk romanlarından itibaren sanki tam da zamanımızı öngörerek yazdı.

Roman Sanatı adlı kitapta şöyle demişti mesela: “Romanın ruhu, karmaşıklığın ruhudur, sürekliliğin ruhudur… Romanlar kalıcı olsun, geçmişi geleceğe bağlasın diye icat edilmiş şeylerdir. Ve her roman okura aslında şunu söyler: ‘İşler hiç de senin sandığın kadar basit değil.’”

Konumuz edebiyat olduğuna göre önyargılı ya da kör inançlı falan değilsek eğer, Kundera’ya katılmak zorundayız çünkü işler gerçekten de sandığımız kadar basit değil.

Gayet hak verdiğim Ashenden’a göre bütün karmaşıklıklarıyla Kundera romanlarını büyüleyici yapan şey, birer birey cenneti olmalarıydı. Her karakterin neyi, niçin yaptığına dair kendine göre nedenleri vardı, kimse doğru ya da yanlış diye damgalanmıyor ve herkes anlaşılmayı bekleyebiliyordu. Kundera romanlarını anlamak, zaman, çaba ve özveri gerektiriyordu ve satır aralarındaki “ironik bağlantılar ağını” fark etmezseniz onları okumuş olmuyordunuz, her zaman bir yeniden okumaya ihtiyaç vardı. Dahası sadece romanlarında değil, konuşmalarında da ser verip sır vermiyordu, orada da satır aralarını kollamanız şarttı. Solda mıydı? Kundera bu soruyu “Romancıyım” diyerek bertaraf ediyordu. O zaman sağda mıydı? Cevap aynı oluyordu: “Romancıyım.”

“Einmal ist keinmal”

Ashenden’dan çok söz ettim, onun yazısından şu bölümü de alayım:

“Doksan yılı aşkın bir ömrün ardından Kundera nasıl hatırlanacak? Üstün bir iktidar anatomisti olarak mı? İronisi ve oyunbazlığı, alaycı – ama romantizmden asla yoksun olmayan- aşk tahlilleriyle mi? Romanlarında belli belirsiz işitilen o tuhaf müzik, kitsch’e duyduğu nefret ve yanılsamalarımızı sarsmaktan aldığı şeytani zevkle mi? Yalnızca belirli bir dönemin yazarı olarak mı hatırlanacak, yoksa hiç hatırlanmayacak mı?

Dinsel ya da siyasal köktenciliklerin birbiriyle yarıştığı çağımızda Kundera’nın ölümünden sonraki itibarının kolay bir yolculuk geçirmesi pek mümkün görünmüyor. Gene de siyasi ya da kişisel yalanlar var olduğu sürece, eserlerinin bize söyleyecek sözü olacaktır. Unutmayalım; kendisi, ‘İktidara karşı mücadele, hafızanın unutmaya karşı mücadelesidir,’ demişti. Ve amnezinin modasının hiç geçmeyeceği aşikâr.

İnsan doğasını yadsımayı ve ‘gerçek komünizm hiç denenmedi!’ ısrarını elden bırakmayan komünizm hayali, hakikatle çarpışmayı sürdürerek yok olmayı reddediyor. Kundera kitaplarının dünyasındaysa ne ilahi adalet var ne de herhangi bir suçun hakkıyla telafi edilmesi mümkün. Her şey zaman içinde soluyor, siliniyor, dünya yoluna böyle devam ediyor. İnsanlar kendilerine karşı hiçbir zaman deneyimlerinden akıllıca dersler çıkaracak kadar acımasız olamıyorlar.”

Ashenden burada Kundera’nın tarihin hafifliğine ilişkin sözlerini anıyor. Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ndeki o bölümü de aktarmak yerinde olabilir:

“Einmal ist keinmal. Bir kere olan şey hiç olmamış demektir. Ne Çeklerin tarihi, ne de Avrupa’nın tarihi bir kere daha yinelenecek. Çeklerin ve Avrupa’nın tarihi, insanlığın talihsiz deneyimsizliğinin kaleminden çıkma bir çift karalamadır. Tarih insan yaşamları kadar hafiftir; dayanılmaz derecede hafif, bir tüy kadar, yukarı doğru süzülüp havaya karışan toz, yarın varolmayacak herhangi bir şey kadar hafif.”

“Stalinist olmayan, yani korkmam gerekmeyen bir insanı gülümsemesinden tanıyabiliyordum. Mizah duygusu her zaman güvenilir bir işarettir. Mizah duygusunu yitiren bir dünya beni dehşete düşürüyor.”

1960’ların iptal kültürü

Kundera’ya göre komünizm döneminde asil işçi kültüyle birlikte pek çok orta sınıf Çek, başkalarının fikirleriyle düşünmeye, başkalarının hazırladığı sloganlarla konuşmaya başlamıştı. Gülüşün ve Unutuşun Kitabı’nda kendisiyle “bir entelektüel gibi” seviştiği için sevgilisi Mirek’le kavga eden Zdena, bu ideolojik düşünme biçimine bir örnek olabilir mesela.

Aynı kadın hakkında şunları da okuruz daha sonra: “Buluştukları bir gün, bir de ne görsün, kadın, mendiliyle gözlerini silerek burnunu çekip durmuyor mu? ‘Neyin var?’ diye sordu. Kadın, bir gün önce bir Sovyet devlet adamının ölmüş olduğunu söyledi. Jdanov, Arbuzov ya da Masturbov adında biri. Gözlerinden inen sel gibi yaşlara bakılırsa, bu Masturbov’un ölümü, onu kendi öz babasının ölümünden daha çok etkilemişti.” (O günkü Stalinist söylemde hayatı anlamayan, halktan kopuk insanları tanımlamak için kullanılan “entelektüel” sözcüğü hakaret anlamı taşıyordu. Masturbov adının anlatıcı tarafından kullanılmasıysa, söylemeye gerek var mı, katıksız bir Kundera alaycılığı.)

Yahut tersine çevrilmiş burjuva züppeliğiyle, “pis” proleter kafelerin “otantikliği”ne övgüler düzen (“Ama ben böylelerini seviyorum!”) bir başka karakteri de hatırlayabiliriz.

En beteri, bu çılgınlıklara kapılmayan bireylere yönelik dışlama ve cezalandırma mekanizmasıydı. Burada Ashenden’ın yaptığı gibi günümüzün “iptal kültürü” tartışmalarıyla bir benzerlik kurabiliriz. 2017’de Evergreen State College’daki “Day of Absence” etkinliğinin değiştirilmesine itiraz ettikten sonra protestoların hedefi olan ve açtığı davanın uzlaşmayla sonuçlanması üzerine görevinden ayrılan Amerikalı biyolog Bret Weinstein’ı, 2019’da bir üniversite konuşması protestolar ve yangın alarmıyla kesintiye uğrayan Camille Paglia’yı; sosyal medyada ağır hakaretlere ve saldırılara maruz kalan insanları hatırlayabiliriz. Fakat bu olayları tek bir “yeterince solcu bulunmama” gerekçesine bağlamak da, woke diye anılan geniş ve farklı eğilimlerle iptal kültürünü aynı şey saymak da açıklamayı fazla kolaylaştırıyor.

Öte yandan, bu benzerlikleri tarihsel koşullar arasındaki büyük farkı unutmadan kurmak gerekiyor. Stalinist Çekoslovakya’da muhalif olmak, üniversiteden atılmanın çok ötesinde sonuçlar doğurabiliyordu: Uzun hapis cezaları ve idamlar da bu baskı düzeninin parçalarıydı.

Kundera, Gülüşün ve Unutuşun Kitabı’nda Çek sürrealistlerinden eleştirmen Záviš Kalandra asıldığında dostu şair Paul Éluard’ın onu ölüme gönderen rejime desteğini nasıl sürdürdüğünü de yazıyor. Kendi haklılıklarından büyülenmiş halde en yakınlarını dışlayan yahut anne babalarını ihbar eden genç entelektüeller, “doğru tarafta olmanın coşkusuna kapılmış”, esrik bir dansı sürdürüyordu.

Mizah duygusundan yoksun bir danstı bu Kundera’ya göre. Mizah duygusundan yoksun oluş, bir hayatiyet eksikliği değildi sadece, bariz bir güvenilmezlik sebebiydi de. 1980’de Philip Roth’a verdiği söyleşide, “Stalinist olmayan, yani kendisinden korkmamın gerekmediği bir insanı şaşmaz bir şekilde gülümsemesinden tanıyabiliyordum. Mizah duygusu her zaman güvenilir bir işarettir. Mizah duygusunu yitiren bir dünya beni dehşete düşürüyor,” demişti.

Sosyal medya ve evrensel sağırlık çağı

Şaka yapmanın her şeyi riske atmak anlamına geldiği, insanın en basmakalıp siyasi sloganları yüzünü ekşitmeden tekrarlamasının zorunlu olduğu bir dünyada geriye ne kalıyordu? Sessizlik. Ama Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’nde her konuda çok ve gürül gürül konuşurken aşkını kendine saklamayı seçen Sabina’nın yahut Gülüşün ve Unutuşun Kitabı’nda günlüğünü bir sır gibi gözlerden uzak tutan Tamina’nın sessizliği gibi “yaralanmış” bir sessizlik…

Kundera’ya göre insanın haysiyeti, kendi ayrı varlığını korumasından, mahremiyetinden, başkalarının gözü önünde yaşamak istememesinden geliyor gibiydi. Ama totaliter bir düzende susmak bile kuşku uyandırabiliyordu: Koroya katılmamanız, karşı çıktığınızın işareti sayılabiliyordu. Öte yandan modern hayatın başka bir tuhaflığı da vardı: İnsanlar kendilerine ihanet etmek için sıraya giriyorlar, gizemlerinin üzerindeki örtüyü kaldırmak içinse teşvike ihtiyaç duymuyorlardı.

Gülüşün ve Unutuşun Kitabı’ndaki Bibi’yi hatırlayalım. Edebiyatla zerre ilgisi olmadığı halde bir kitap yazmayı her şeyden çok isteyen Bibi, olanca sıkıcılığı ve basmakalıplığıyla şöyle diyordu: “Dışarıdan bakınca hiçbir şey yaşamadım. Dışarıdan bakınca! Ama öyle hissediyorum ki, iç deneyimlerim yazılmaya değer ve herkesi ilgilendirebilir.”

Bibi’yi ses çıkarmadan, sabırla dinleyen Tamina, sonunda geceleri rüyasında devekuşları görmeye başlıyor. Kendisi bu kuşların anlamını hiçbir zaman çözemiyor ama Kundera biliyor: “Tamina’yla ilgilendikleri yoktu. Her biri ona kendinden söz etmek istiyordu. Nasıl yemek yediğinden, uyuduğundan, oradaki çitin üzerinden atladığından, öteki tarafta neler gördüğünden. Çocukluğunun önemli kısmının nasıl da önemli Ruru köyünde geçtiğinden. Önemli orgazmının nasıl altı saat sürdüğünden. Çitin öte yanında bir kadın gördüğünden, kadının başına örme bir şal doladığından. Nasıl da yüzdüğünden, hastalandığından, iyileştiğinden. Bir zamanlar nasıl da genç olduğundan, bisiklete bindiğinden ve o gün bir demet ot yediğinden. İşte şimdi hepsi orada, Tamina’yla yüz yüzeler ve ona kendi hikayelerini anlatıyorlar; hep bir ağızdan, kavga edercesine, ısrarla, saldırganca… Çünkü onların anlatmak istediklerinden önemli hiçbir şey yok.”

Kundera’nın “Herkes bir yazar olarak uyandığında, evrensel sağırlık çağı gelmiş olacak,” sözünü hatırlarsak, Bibi’nin hatta aslında Tamina’nın çevresindeki herkesin kabusa dönüşmüş şekli olan kuşların bu sözleri, Instagram, Twitter, Facebook, TikTok ve Threads paylaşımlarımızdan oluşan o muazzam kakofoniyi on yıllar öncesinden haber verdi denebilir mi, siz ne düşünüyorsunuz?

Gülenay Börekçi