Tarihçilere ve Shakespeare’e kafa tutan roman: Zamanın Kızı

Polisiyeler, genellikle bir cinayetin peşine düşer. Bir ya da birkaç kurban, yerine göre bir ya da birkaç katil, bolca ipucu ve sonunda “İşte bu, baştan anlamalıydım!” dedirten bir çözüm olur bu romanlarda. Josephine Tey’se Zamanın Kızı romanında polisiye kalıplarını öyle bir ters yüz ediyor ki, elimizde gene bir cinayet var ama ceset tam beş yüz yıllık, şüphelilerse çoktan tarih kitaplarının içine gömülmüş.

Tey, tarihçilerin, tarih kitaplarının yüzlerce yıldır bize yalan söylediğini de ortaya çıkarıyor romanında. Sırf onların mı, Shakespeare’in bile.

Zamanın Kızı, Josephine Tey
Agatha Christie’nin en kıskandığı yazar

Josephine Tey

Zamanın Kızı: Tarihin dedektiflik masası

Joesphine Tey’in Zamanın Kızı romanında polis müfettişi Alan Grant, raslantı eseri gazetede Shakespeare’in ünlü oyunundan bu yana kamburu, hırsı ve kötülüğü neredeyse genetik bir kod gibi belleklere kazınmış olan İngiltere kralı III. Richard’ın portresini görür. Kralın yüzündeki ifadenin bir katili andırmak şöyle dursun epeyce masum olduğunu düşünen Grant’se bu kez geçmişi araştırmaya koyulur. Sorusu şudur: Richard, gerçekten katil miydi, yoksa tarihçiler mi onu darağacına çıkarmıştı?

Polisiyeyle tarihi kusursuz bir şekilde buluşturuyor Tey. Eh, sonuçta ikisi de eldeki ipuçlarından yola çıkıyor, ikisi de şüphelileri sorguluyor, ikisi de kanıtları araştırıyor. Tek fark, birinde bilgiler, sokaklardan, komşu dedikodulardan, tanıdık ve şahit beyanlarından geliyor, diğerinde kimi zaman yüzyıllar öncesinin tozlu belgelerinden. Böylece Tey’in cümlelerinde, tarih bir çeşit polis merkezine dönüşüyor, arşivler birer sorgu odası, tarihçiler tanık, kraliyet ailesiyse full kadro şüpheliler ordusu oluyor.

Anlayacağınız, edebiyatın gölgesinden sıyrılıp tarihsel belgeleri inceliyor bir bakıma. Sonunda da kahramanı Alan Grant gibi o da Richard’ın aslında bir kötü propaganda kurbanı olduğuna ikna oluyor.

Al Pacino III. Richard’ı canlandırdığında doğrusu hiç de şeytani bir karakter gibi görünmüyordu. Bilemiyorum, oyuncular ve yazarlar belki tarihçilerden daha dürüsttür. 

Katil mi, yoksa bir günah keçisi mi?

Özetle Zamanın Kızı, Shakespeare’in III. Richard oyunuyla şekillenmiş popüler bir imgeyi tartışmaya açıyor. Biz de Shakespeare’in bu oyunu Tudor dönemi saray kültürünün ideolojik ihtiyaçları doğrultusunda, Richard’ı şeytanileştirmek amacıyla yazdığını anlıyoruz. Tey, bu dramatik temsilin tarihsel bir gerçeklikten çok politik ihtiyaçtan doğduğunu ısrarla vurguluyor. Bu yönüyle roman, edebiyatın tarihsel algı üzerindeki belirleyici gücünü de açığa çıkarmış oluyor. Başka bir deyişle Zamanın Kızı, yalnızca Richard’ın masumiyetini kanıtlamakla kalmıyor, tarih yazımının epistemolojik sorunlarını da görünür kılıyor. “Hakikat” denen şey çoğu zaman kazananların kaleminden çıkıyor ya, kaybedenlerin anlatı hakkı olmuyor.

Birçok ankette gelmiş geçmiş en iyi polisiye roman seçilen Zamanın Kızı, polisiye okurunu tarihle tanıştırırken tarih okurunu da polisiyeyle tanıştırıyor. Bir cinayet hikâyesi okur gibi tarih okumak mümkün Josephine Tey’e göre. Hem kim bilir, hepimizin içinde bir portreye, bir cümleye, bir rivayete bakıp “Acaba doğru mu?” diye soran bir Alan Grant vardır belki, olamaz mı?

Tey’in keskin, zekice, dozunda alaycı üslubu da unutulmamalı. Tey bazen Shakespeare’e kafa tutuyor, bazen tarihçileri, ince bir nüktedanlıkla ti’ye alıyor. Hem de katiyen didaktikleşmeden.

Özetle Zamanın Kızı için polisiye ile tarihin sınırında kurulmuş bir edebi cambazlık gösterisi denebilir. Bize esas cinayeti, yani öldürülenin çoğu zaman yalnızca hakikat olduğunu hatırlatmak için yazılmış adeta. Tey’e göre tarih denen şey, biraz da böyle bir suç mahalli; deliller eksik, tanıklar ölmüş, jürinin yarısından çoğu taraflı…

Bir de şu var: Bir zamanlar Al Pacino da III. Richard’ı canlandırmıştı ve fotoğraflarına bakılırsa hiç de şeytani bir karakter gibi görünmüyordu. Bilemiyorum, oyuncular ve yazarlar belki tarihçilerden daha dürüsttür, ne dersiniz?

Gülenay Börekçi